Pamphilus Gengenbach

Opis dokumentu

Pamphilus Gengenbach (Hanower, 1856) - naukowa edycja dzieł i wierszy Pamphiliusa Gengenbacha (ok.1480-1524/1525) - szwajcarskiego poety, dramaturga i drukarza z Bazylei, który był ważną postacią wczesnej reformacji, w opracowaniu niemieckiego historyka literatury, pisarza i profesora Karla Friedricha Ludwiga Goedekego (1814-1887). Gegenbach to jedna z najbardziej wyrazistych postaci wczesnorenesansowej kultury miejskiej w szwajcarskiej Bazylei. Był jednocześnie drukarzem, księgarzem i pisarzem. Taki status pozwalał mu na natychmiastowe wydawanie i kolportowanie własnych tekstów zaangażowanych społecznie. Choć zaczynał od tradycyjnej pobożności, z czasem stał się gorliwym zwolennikiem idei Marcina Lutra i Ulricha Zwingliego. Swoim talentem literackim bezlitośnie zwalczał nadużycia Kościoła katolickiego. Był twórcą satyrycznych i moralizatorskich sztuk teatralnych oraz wierszy politycznych. Pisał w języku ludowym (Frühneuhochdeutsch), używając humoru, rymu i ciętej satyry, dzięki czemu trafiał do szerokiego grona mieszczan. Przed XIX wiekiem teksty Gengenbacha istniały niemal wyłącznie w formie rzadkich druków ulotnych (Flugschriften) z XVI wieku. Karl Goedeke dokonał mrówczej pracy filologicznej. Oczyścił teksty z późniejszych błędów przepisywaczy i opatrzył komentarzem naukowym, który wyjaśniał archaiczny język oraz kontekst historyczny konfliktów religijnych w Bazylei. Tym samym uratował od zapomnienia dorobek pisarza, który ukształtował teatr reformacyjny w Szwajcarii. Goedeke zebrał w swojej edycji najważniejsze dzieła sceniczne (tzw. sztuki zapustne / Fastnachtsspiele) oraz pisma ulotne i satyry Gengenbacha. Do najważniejszych z nich należą: „Die Gouchmatt” (1516) - ostra satyra wymierzona w niewierność małżeńską, rozwiązłość i słabości ludzkiej natury. „Gouch” w ówczesnym dialekcie oznaczało kukułkę, a metaforycznie - głupca lub rogacza; „Nollhart” (1517) - sztuka o charakterze polityczno-religijnym. Przez pryzmat proroctw legendarnego pustelnika Nollharta autor dokonuje krytycznego przeglądu wszystkich stanów społecznych - od chłopów i rzemieślników po papieża i cesarza; „Die Totenfresser” (ok. 1521) - jeden z jego najsłynniejszych i najbardziej bezwzględnych tekstów antyklerykalnych. Gengenbach piętnuje w nim handel odpustami oraz finansowe nadużycia kleru, który metaforycznie „żywi się” strachem ludzi przed czyśćcem i śmiercią ich bliskich; Novella” (1523) - utwór satyryczny wymierzony bezpośrednio w Thomasa Murnera, słynnego katolickiego mnicha i zaciekłego przeciwnika reformacji. Gengenbach kpi z jego argumentów w formie literackiego pamfletu oraz „Der alt Eydgenoss” (1514) - wierszowany utwór o zabarwieniu patriotycznym i politycznym, nawołujący Szwajcarów do zachowania dawnych cnót, jedności oraz niezależności politycznej.