Geschichte der Markenverfassung in Deutschland

Opis dokumentu

Geschichte der Markenverfassung in Deutschland (Erlangen, 1856) - ksiązka z zakresu historii prawa, ustroju i socjologii wsi autorstwa niemieckiego historyka prawa, polityka i badacz dawnych ustrojów społecznych Georga Ludwiga von Maurera (1790-1872). Książka przedstawia historyczno-prawną ewolucję niemieckich wspólnot markowych (Markgenossenschaften) od starożytności po czasy nowożytne. Autor dowodzi, że u podstaw germańskiego ustroju leżała wspólna własność ziemi oraz demokratyczny samorząd, które z czasem uległy feudalizacji. Głównym celem autora jest wykazanie, że pierwotną formą organizacji społecznej i gospodarczej u dawnych Germanów była wspólnota, a nie własność prywatna czy system feudalny. Von Maurer sprzeciwia się teorii, jakoby ustrój średniowieczny od początku opierał się na odgórnej władzy panów feudalnych. Dowodzi, że u podstaw niemieckiego prawa i społeczeństwa leżały wolne, demokratyczne zrzeszenia sąsiedzkie, zwane gminami markowymi (Markgenossenschaften). Opisuje, jak pierwotne plemiona zajmowały określone terytoria (marki). Ziemia ta nie należała do jednostek, lecz do całej wspólnoty. Dzieliła się na trzy części: obszar pod zabudowę (wioska), ziemię uprawną (dzieloną regularnie między rodziny do użytku) oraz tzw. dobra wspólne (lasy, pastwiska, wody, nieużytki), z których wszyscy członkowie mogli korzystać na równych prawach. Wspólnota markowa funkcjonowała jako niezależny organizm polityczny i prawny. Najwyższą władzą było zgromadzenie członków wspólnoty (Markding lub Märkische Gemeinde). Decydowało ono o podziale ziemi, terminach prac polowych, przyjmowaniu nowych członków oraz wyborze urzędników (np. zarządcy marki – Markgraf lub Obermärker). Ważnym elementem książki jest analiza tzw. sądów markowych (Markgerichte). Wspólnoty posiadały własne, spisane lub przekazywane ustnie prawo (Weistümer). Sądziły przestępstwa przeciwko mieniu wspólnemu (np. nielegalny wyrąb lasu, kłusownictwo, przesunięcie granic pól) i rozstrzygały spory między sąsiadami bez udziału władzy centralnej. Autor szczegółowo rekonstruuje proces, w którym wolne wspólnoty zaczęły tracić suwerenność. Nastąpiło to w wyniku wzrostu potęgi królów, Kościoła oraz rodzącej się arystokracji. Wielcy właściciele ziemscy stopniowo przejmowali kontrolę nad wspólnymi lasami i pastwiskami, przekształcając wolnych członków wspólnot w chłopów zależnych (poddanych), a demokratyczne zgromadzenia w sądy patrymonialne. Mimo instytucjonalnego upadku marek, autor podkreśla, że ich duch przetrwał. Dawny ustrój markowy stał się fundamentem pod współczesny niemiecki samorząd gminny (Gemeinde). Zwyczaje dotyczące wspólnego korzystania z lasów czy pastwisk (tzw. Almende) przetrwały w wielu regionach Niemiec (np. w Bawarii czy górach Harzu) aż do XIX wieku. Dzieło von Maurera to drobiazgowa analiza historyczno-prawna, która redefiniowała spojrzenie na historię Europy. Pokazała, że zanim narodził się feudalizm i absolutyzm, społeczeństwo opierało się na oddolnej współpracy, wspólnej własności zasobów naturalnych i lokalnej demokracji. Publikacja miała ogromny wpływ na XIX-wieczną naukę. Zainspirowała wielu historyków i ekonomistów (w tym m.in. Karola Marksa i Fryderyka Engelsa) do badań nad pierwotnymi formami własności oraz nad tym, jak kapitalizm i feudalizm zmieniły strukturę społeczną wsi.